Về liêm chính khoa học

Từ khi các Trường đại học bắt đầu cạnh tranh bằng danh tiếng trên thị trường nghiên cứu khoa học, ngày càng nhiều chú ý đến vấn đề liêm chính trong hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học. Một số đơn vị đào tạo đã ban hành các quy định nhằm đảm bảo sự liêm chính trong cơ quan, đơn vị mình. Song tôi thấy có mấy điều còn chưa nói tới, xin mạn phép trình bày ở đây để cùng thảo luận.

Một là, quy định còn mang tính định tính, chưa mô tả rõ biểu hiện, hành vi. Ví dụ như, liêm chính học thuật là cách hành xử ngay thẳng và trong sạch, song lại không định nghĩa rằng thế nào là hành xử ngay thẳng, hành xử trong sạch, thế nào là không ngay thẳng, thế nào là không trong sạch.

Hai là, đưa ra những thông tin chưa được rõ ràng. Ví dụ, không công bố các ấn phẩm trên các tạp chí săn mồi, mạo danh được cộng đồng khoa học cảnh báo. Vậy, cộng đồng khoa học ở đây là ai, danh sách đó do ai quản lý, thẩm định, có phải hội đồng giáo sư cơ sở, hội đồng giáo sư nhà nước cần ban hành cái này không. Hàng năm, Hội đồng Giáo sư Nhà nước vẫn ban hành danh mục tạp chí, hội nghị được xếp chỉ mục, có nên hay không đề nghị hội đồng ban hành thêm một danh mục bị vào sổ đen?

Ba là, nội dung về tài trợ trong nghiên cứu. Phó Giáo sư K có học trò T đang học Tiến sĩ, T đang hướng dẫn sinh viên S làm khoa học. Vậy bài báo cáo do sinh viên S thực hiện, có được ghi tên Phó Giáo sư K không. Rõ ràng Phó giáo sư K là người tài trợ kinh phí thực hiện đề tài, một phần thu nhập cho T, song không thực sự tham gia gì vào nghiên cứu của S. Việc ghi tên K vào công trình của S có hợp lý?

Nếu ý trên là hợp lý, một doanh nhân N đang là giám đốc công ty Y, liên kết với K để làm đề tài với mong muốn áp dụng thành quả nghiên cứu khoa học. N có con trai là M cũng là nhân viên công ty. N đề nghị công trình công bố phải thuộc sở hữu công ty Y và ghi tên M là đồng tác giả. Như vậy việc khi tên M vào công trình của K có hợp lý?

Lại giả sử, Tiến sĩ T ở trường U đang làm nhiệm vụ giảng dạy, được trường P mời làm nhiệm vụ khoa học và tài trợ cho nghiên cứu đó. Vậy Tiến sĩ T khi công bố công trình thì ghi thuộc về trường P hay trường U? Tại sao lại ghi trường này mà không phải trường kia, nguyên tắc nào để xác định một công trình thuộc sở hữu trí tuệ của ai? Nếu đó thuộc quyền của Tiến sĩ T thì cơ sở nào để trường U cấm T được đứng tên các công trình ghi địa chỉ trường P? Nếu áp dụng nguyên tắc kinh phí thì phải ghi trường P mới đúng vì P đã tài trợ kinh phí cho công trình. Thời buổi này, ai có cơ hội mà không làm một lúc hai, ba công việc để có thêm thu nhập. Nhu cầu trường P là muốn phát triển khoa học ở trường họ và vì vậy họ mang tiền đi tài trợ là đúng đắn hay không?

Nêu lên những điều ở trên, cốt là để chúng ta suy nghĩ rõ ràng, thông suốt trong vấn đề liêm chính học thuật. Những nguyên tắc được áp dụng, nếu không thống nhất, thì bản thân những nguyên tắc đó có liêm chính?